مقدمه
درمان با الکتروشوک (ECT) یک روش پزشکی است که برای درمان اختلالات شدید سلامت روان استفاده میشود، بهویژه زمانی که سایر درمانها بیاثر بودهاند. این فایل مروری جامع بر ECT، شامل روش اجرا، اندیکاسیونها، مکانیسمها، مزایا، خطرات و مسئولیتهای پرستاری ارائه میدهد.
درمان با الکتروشوک چیست؟
ECTروشی است که در آن جریانهای الکتریکی از مغز عبور داده میشوند تا بهطور عمدی یک تشنج کوتاه را تحریک کنند. به نظر میرسد ECT باعث تغییراتی در شیمی مغز میشود که میتواند بهسرعت علائم برخی بیماریهای روان را معکوس کند. این روش اغلب زمانی کارساز است که سایر درمانها ناموفق بودهاند.
اندیکاسیونها (موارد مصرف)
ECT عمدتاً در مواردی به کار گرفته میشود که اختلالات روان شدید، مقاومت به درمان نشان میدهند یا نیاز به مداخله فوری وجود دارد. اندیکاسیونهای رایج عبارتند از:
- اختلال افسردگی اساسی شدید (Major Depressive Disorder)
- اختلال دوقطبی، بهویژه در طول دورههای مانیک
- کاتاتونیا (Catatonia)، حالتی از اختلال عمیق حرکتی و روانی
- اسکیزوفرنی، بهویژه زمانی که با علائم شدید یا کاتاتونیا همراه باشد
- افکار یا رفتار خودکشی که خطر قریبالوقوعی را ایجاد میکند
مکانیسم اثر
مکانیسمهای دقیق اثرات درمانی ECT کاملاً شناخته شده نیستند، اما اعتقاد بر این است که این روش باعث تغییرات نوروپلاستیک و تغییر سطح انتقالدهندههای عصبی (نوروترنسمیترها) میشود. ECT یک تشنج کنترلشده را در مغز تحریک میکند که منجر به آزادسازی مواد شیمیایی عصبی میشود؛ این امر میتواند فعالیت غیرطبیعی مغز را بازنشانی کرده و علائم شدید را تسکین دهد.
مزایای ECT
ECT برای بیماران مبتلا به اختلالات شدید سلامت روان مزایای متعددی دارد:
- تسکین سریع علائم: میتواند سریعتر از سایر درمانها علائم شدید را تسکین دهد.
- کاهش ریسک خودکشی: قادر است به سرعت افکار و رفتارهای خودکشی را کاهش دهد.
- موثر در موارد مقاوم به درمان: غلب زمانی که سایر درمانها شکست خوردهاند، عمل میکند.
- بهبود کیفیت زندگی: درمان موفقیتآمیز با ECT میتواند بهطور قابلتوجهی بهزیستی کلی فرد را ارتقا دهد.
خطرات و عوارض جانبی
اگرچه ECT میتواند بسیار موثر باشد، اما بدون خطر و عوارض جانبی احتمالی نیست:
- از دست دادن حافظه: اختلال موقت حافظه، بهویژه در مورد رویدادهای نزدیک به زمان درمان.
- گیجی: بیماران ممکن است بلافاصله پس از درمان دچار گیجی و عدم آگاهی به زمان و مکان شوند.
- ناراحتی جسمانی: برخی بیماران سردرد، درد عضلانی و تهوع را گزارش میکنند.
- خطرات مرتبط با بیهوشی: در طی ECT از بیهوشی عمومی استفاده میشود که مجموعهای از خطرات احتمالی خاص خود را دارد.
- خطرات نادر: شامل عوارض قلبی-عروقی و شکستگیها ناشی از انقباضات عضلانی در حین تشنج.
مراقبتهای پرستاری و حمایتی
- حمایت عاطفی و آموزشی از مددجو و خانواده
- مددجو را تشویق کنید تا در مورد احساسات خود، از جمله باورهای غلط در مورد ECT صحبت کند.
- به مددجو و خانواده آموزش دهید که باید چه انتظاری از ECT داشته باشند.
- مراقبتهای پرستاری قبل از ECT
- اطمینان حاصل کنید که مددجو و خانواده توضیحات کاملی دریافت کردهاند، از جمله اینکه میتوانند رضایتنامه (Consent) را در هر زمانی پس بگیرند.
- از ۶ تا ۸ ساعت قبل از درمان، مددجو را از خوردن غذا و مایعات منع کنید.
- دندانهای مصنوعی، عینک، لنزهای تماسی، سمعک، گیره مو و موارد مشابه را خارج کنید.
- از مددجو بخواهید قبل از درمان مثانه خود را تخلیه کند.
- داروهای پیش از عمل را طبق اردر پزشک اجرا کنید:
- تجویز گلیکوپیرولات یا آتروپین برای پیشگیری از احتمال آسپیراسیون (ورود محتویات معده به ریه) و کمک به به حداقل رساندن برادیکاردی (کندی ضربان قلب) در پاسخ به محرکهای الکتریکی.
- مراقبتهای پرستاری در حین ECT
- کاف فشار خون را روی یکی از بازوهای مددجو ببندید.
- پالس اکسیمتر را روی انگشت مددجو قرار دهید.
- در طول درمان فشار خون را پایش کنید.
- اکسیژن ۱۰۰٪ را با ماسک و از طریق فشار مثبت (Positive pressure) اعمال کنید.
- بررسی کنید که محافظ دندان (Bite block) برای جلوگیری از گاز گرفتن زبان در جای خود قرار گرفته باشد.
مراقبتهای پرستاری پس از ECT
- مددجو را به اتاق ریکاوری که دارای پرسنل کافی است منتقل کنید.
- هنگامی که مددجو بیدار شد، با او صحبت کنید و علائم حیاتی را چک کنید.
- برای کاهش گیجی، مکرراً به بیمار آگاهی (Orientation) و اطمینان خاطر بدهید.
- قبل از دادن مایعات، داروها یا صبحانه به مددجو، رفلکس گگ (رفلکس بلع/تهوع) را بررسی کنید.
